Het Hof van Rooclooster in Vroeienberg

De hoeve van Rood Klooster in Sint-Verone[1]

De priorij van Rooclooster

Rooclooster ligt in Oudergem midden een sliert vijvers in de hoek gevormd door de Waversesteenweg en de Tervuursesteenweg. In het midden van de veertiende eeuw woonde hier een kluizenaar die weldra het gezelschap kreeg van gelijkgezinden. Hertogin Johanna van Brabant schonk hen een stuk grond. De kluizenaars bouwden er enkele huisjes en een kapel. Weldra volgden andere schenkingen van de hertogelijke aristocratie.

De kluis werd in 1373 aan Paulus toegewijd. De bewoners namen de regel van Augustinus aan. Zij werden ‘reguliere kanunniken van Sint-Augustinus’ en sloten aan bij het kapittel van Groenendaal. Groenendaal trad later toe tot het kapittel van Windesheim waarvan de spiritualiteit lange tijd een diepe invloed uitoefende op het religieuze, morele en intellectuele leven in onze streken. Rooclooster werd geen abdij, wel een priorij onder de leiding van een prior.

De eerste eeuwen van de priorij waren gekenmerkt door geloofsijver en materiële welstand. De Bourgondische hertogen (1406-1515) bevestigden de privilegies van de priorij, maar verdere giften bleven uit. Keizer Karel V en zijn Spaanse opvolgers (1515-1713) bleven de kloosterlingen beschermen, vooral tijdens de godsdienstoorlogen die een einde maakten aan de bloei. De periode van de Contrareformatie (1600-1670) bracht opnieuw welvaart.

Gezicht op de priorij van Rooclooster. L. De Vadder, ongedateerd, zeventiende eeuw.

Gezicht op de priorij van Rooclooster.
L. De Vadder, ongedateerd, zeventiende eeuw.[2]

De Oostenrijkse Nederlanden (1713-1796) betekenden het begin van de teleurgang van Rooclooster. De werkelijke of vermeende rijkdom van de religieuze gemeenschappen was hoe langer hoe meer een doorn in het oog van de machthebbers. In 1750 moest Rooclooster 4000 gulden bijdragen tot de wederopbouw van het Brusselse hertogelijke paleis dat door een brand was verwoest. De priorij kon het probleem oplossen door de verkoop van een aantal goederen.

Een verordening van keizerin Maria-Theresia van 16 september 1753 bevestigde het voorheen – al in de zestiende eeuw- aan de religieuze instellingen opgelegde verbod om zonder toelating goederen te verwerven. Kloosterbezittingen waren ‘van de dode hand’, werden nooit vererfd, wat erg nadelig was voor de vorstelijke financies. De monniken gebruikten hun gelden voortaan voor de gehele of gedeeltelijke vernieuwing van hun gebouwen.

Keizer Jozef II hief Rooclooster op 13 april 1784 als ‘onnuttig’. De kloosterlingen keerden terug naar ‘de wereld’; hun goederen werden in beslag genomen. De openbare verkoop was voorzien voor 1789. De Brabantse omwenteling herstelde nog eventjes de vroegere toestand. Achttien kanunniken hervatten in 1790 het gemeenschapsleven in vervallen en deels verwoeste gebouwen. Het bleven troebele tijden. Het moreel was laag. Spoedig begonnen de uittredingen. In 1794 trof een Franse militaire contributie Brussel. Het deel ten laste van Rooclooster bedroeg 25.000 Franse ponden.[3] Om hieraan te voldoen moesten ijlings, ver beneden hun waarde, gronden onder meer in Bertem en Leefdaal worden verkocht.

Op 13 augustus 1796 schafte de Franse bezetter de priorij definitief af. Gebouwen en landerijen vielen ten prooi van speculanten. De kerk brandde in 1834 volledig uit. Ten slotte verwierf de Belgische Staat in 1910 het vroegere kloosterdomein. De overblijvende gebouwen zijn sinds 1965 beschermd. In het vroegere priorkwartier zijn nu een kunstcentrum, een infocentrum voor Zoniënwoud en een café ondergebracht.

Het Hof van Rooclooster in Vroeienberg

Naast de hoeve bij de priorij verwierf Rooclooster in de vijftiende eeuw twee pachthoeven: ‘Ten Broeck’ in Sint-Genesius-Rode en een in Vroeienberg. De laatste lag aan de Bertemse noordelijke oever van de Voer vlak bij de grens met Leefdaal: ‘naest de Voer ten Ie, het Cuyperstraetken ten IIe en een cleyn straetken aen Cousmaecker block ten IIIe’. Op de huidige kaart van Bertem zou men de hoeve vinden aan de Molenstraat, tussen de vroegere molen van Sint-Verone en de Kuipersberg.

De eerste vermelding van het hof in Vroeienberg dateert uit 1421. Het bezat in 1437 in Bertem, Meerbeek en Leefdaal ongeveer 55 bunder[4] land, bos en weide en twee wijngaarden. De totale oppervlakte zou weinig veranderen tot bij het einde van het ancien régime. Het was een belangrijk bedrijf. Het leverde in 1437 de voorzitter van het Bertemse cijnshof. In 1504 ging dit presidentschap over naar de heer van Chièvres en van Heverlee. In 1526 behoorde het bedrijf formeel tot de eigendom van Rooclooster.

Rond 1600 bestond de hoeve uit drie afzonderlijke gebouwen opgesteld in U-vorm. In 1760 bleek ze uitgegroeid tot een volwaardige vierkanthoeve in vakwerk en met pannen gedekt. Een gebouwtje, wellicht het bakhuis, stond afgezonderd. De hoeve beschikte over een vijver.

Vroeienberg 1596-1598. Figuratieve kaart van het westelijke gedeelte van Bertem en van Vroeienberg door Pierre de Bersacques. Het zuiden ligt bovenaan. In het midden het puin van de watermolen van Vroeienberg. Rechts ervan de U-vormige hoeve van Rooclooster.

Vroeienberg in 1596-1598. Figuratieve kaart van het westelijke gedeelte van Bertem en van Vroeienberg door Pierre de Bersacques. Het zuiden ligt bovenaan. In het midden het puin van de watermolen van Vroeienberg. Rechts ervan de U-vormige hoeve van Rooclooster. [5]

Pieter-Jozef Stroobant pachtte de hoeve in 1784 met ruim 55 bunder land, bos en weide. De jaarlijkse pachtprijs bedroeg 540 gulden plus allerlei leveringen en karwijen met een bijna even grote tegenwaarde. De gronden strekten zich uit onder Bertem en Leefdaal, en voor een minder belangrijk gedeelte, onder Meerbeek en Korbeek-Dijle. Het bosareaal was ongeveer zes bunder groot.

Om de Franse militaire contributie van 25.000 Franse ponden[6] te voldoen diende de priorij ijlings, ongeveer dertig procent onder de werkelijke waarde, een twaalftal percelen, ruim acht bunder, onder Bertem en Leefdaal te verkopen.[7]

Sint-Verone in 1759. Deel dat behoorde bij het hertogdom Aarschot  Het westen ligt bovenaan. Van oost naar west (op de kaart van onder naar boven) achtereenvolgens: de molen (“moulin”), drie gebouwen, het hof van Rooclooster (vierkantshoeve met afzonderlijk bakhuis en vijver), een belangrijk gebouw en de hoeve van Sint-Verone. De originele kaart is gekleurd wat toelaat de bouwmaterialen van de constructies te identificeren.

Sint-Verone in 1759. Deel dat behoorde bij het hertogdom Aarschot. Het westen ligt bovenaan. Van oost naar west (op de kaart van onder naar boven) achtereenvolgens: de molen (‘moulin’), drie gebouwen, het hof van Rooclooster (vierkantshoeve met afzonderlijk bakhuis en vijver), een belangrijk gebouw en de hoeve van Sint-Verone. De originele kaart is gekleurd wat toelaat de bouwmaterialen van de constructies te identificeren.[8]

De aftakeling

Na de definitieve opheffing in 1794 kwamen de goederen van de priorij in Bertem en Leefdaal in dertien zittingen onder de hamer. Het geheel bracht 38.387 frank op.

De bossen, ruim zes bunder, die in 1798 als eerste te gelde zijn gemaakt, haalden een prijs van 2025 frank. De koper was een Parijzenaar die klaarblijkelijk erg goed op de hoogte was van de lage prijzen die golden bij de massale verkopen van kerkelijke goederen.

De landbouwgrond, ruim 28 bunder, verdeeld over veertien percelen leverde ongeveer 27.000 frank op. Gemiddeld was dat zowat 950 frank per bunder. Tegenover de periode 1786 tot 1793 lag deze prijs bijna de helft lager.[9] Het aanbod van kerkelijke goederen, zelfs gespreid over verschillende jaren, bleef immens groot, terwijl het aantal kopers om ideologische en ook om financiële redenen beperkt bleef. Een ideale toestand voor rijke speculanten die de kans zagen enorme winsten te maken. De landbouwgrond van het vroegere Rooclooster in Bertem en Leefdaal kwam vooral in handen van burgerij uit Leuven, Brussel, Parijs en Tienen, in die volgorde van belangrijkheid. Een van de kopers was Jacques Marischal uit Brussel die ook de Sint-Medardushoeve in Bertem verwierf en ze vlug opnieuw met winst verkocht.[10]

Een paar plaatselijke medewerkers van de Fransen namen deel aan het feest: Jean-François Vander Elst, maire van Leefdaal van 1800 tot 1805, en Guillaume Vandertaelen, ‘officier de santé’ uit Tervuren. Louis Van Hoof en Henri Vrebosch, beiden uit Sint-Verone, kochten land dat zij al pachtten.

De meest aantrekkelijke transactie deed Louis-Joseph Landeloos uit Leuven die de hoevegebouwen en de omliggende gronden in 1800 verwierf voor 9.350 fr.: ‘een hoeve met koe- en paardenstal, schuur, en vijftien bunder grond’ (vertaling). Het verkoopsaffiche preciseerde: ‘huis, kamers, kelder, schuur, koe- en paardenstal, bergplaats, bakhuis en andere gebouwen. Opgetrokken in baksteen behalve de schuur en de bergplaats. De grond waarop de gebouwen zijn opgetrokken en een terrein dat in het zuiden paalt aan de Voer beslaan zowat een bunder’ (vrije vertaling).

De familie Landeloos bezat nog in 1910 goederen in Sint-Verone. De hoevegebouwen zijn van de aardbodem verdwenen. Niets is gebleven tenzij wat aantekeningen in stoffige folianten. Wanneer zij zijn afgebroken is onbekend. In de atlas van de buurtwegen uit het midden van de negentiende eeuw komen ze niet meer voor.

(Willy Brumagne, 1932-2013 – Erfgoedkamer)

Bibliografie

W. Brumagne (2001), De Veronewijk en haar Kruiskapel. Bertem-Leefdaal, Nieuwkerken-Waas: Het Streekboek.

A. Maes (1980), ‘Deux siècles dan la vie de Rouge-Cloître 1780-1980’, Le Folklore Brabançon, juin 1980.

Idem (1983), Sur les traces des chanoines réguliers de Rouge-Cloître, Brussel, 1983: Créadif.

Idem (1987), ‘De priorij van Rood Klooster’, Het Zoniënwoud. Kunst en geschiedenis van oorsprong tot 18de eeuw (Europalia 87 Österreich), Brussel: Royale belge, p. 213-215.

Idem (1992), Rouge-Cloître. Son domaine foncier, ses revenus, ses charges, Brussel: Ed. du Cercle (met de identificatie van alle oorspronkelijke documenten, die niet expliciet in deze tekst zijn vermeld).

J.F. Van der Auwera (1972), Simpele waerheyd. Kroniek van Roklooster (1777 – 1809), uitgegeven door A. Maes, Pittem: Veys.

Noten

[1] ‘Rooclooster’ is de oude naam van de priorij waarvan sprake in deze tekst. Nu schrijft men meestal ‘Rood klooster’. ‘Rood’ zou volgens de legende verwijzen naar de rode kleur van de primitieve gebouwen. Veel waarschijnlijker verwijst: ‘Rood’, ‘Rode’ of ‘Roo’ naar een ontboste, gerooide plek in het bos. In het Brabantse dialect als ‘rooi’ uitgesproken. De oude benaming ‘Rooclooster’ is consequent gebruikt. ‘Vroeienberg’ is de oorspronkelijke naam van de huidige Veronewijk. De naamverschuiving is uitgelegd in Brumagne (2001), p. 14. De naam ‘Vroeienberg’ is gebruikt tot hij volledig verdween uit de onderliggende documenten.

[2] Maes (1987), p. 217.

[3] Het Franse pond tournois was 0,5444 gulden Brabants waard. Enig inzicht in de huidige waarde geeft het toenmalige dagloon van een volwassen mannelijke arbeider: een halve gulden per dag.

[4] De omzetting van ‘bunder’ in moderne landmaten is onmogelijk zonder aanvullende inlichtingen over het gebruikte systeem (bijvoorbeeld Brusselse of Leuvense maat). Bovendien is de oppervlakte van de landerijen niet altijd precies aangeduid in de akten. Men mag aanvaarden dat een bunder in Bertem en Leefdaal ietwat groter was dan een hectare.

[5] B. Minnen (1993), Het hertogdom Aarschot onder Karel van Croy (1595 – 1612). Kadasters en gezichten, Brussel: Gemeentekrediet van België, plaat 81, p. 264.

[6] Een Franse frank was 0,4725 gulden Brabants waard . Zie ook noot 3.

[7] Algemeen Rijksarchief, Kerkelijk archief Brabant, nummer 16.264. Zie ook noot 9.

[8] E. Van Ermen ed. (1998), De wandkaarten van het hertogdom Aarschot 1759-1775, opgesteld in opdracht van de hertog van Arenberg, Brussel: Algemeen Rijksarchief, deel Heverlee 2 (partim). Zie ook Brumagne (2001), p. 27-29.

[9] De vergelijking is gemaakt met de verkopen die 1786 tot 1793 in Leefdaal . Bron: Algemeen Rijksarchief, Heerlijkheden, nummer 1055: akten van willige rechtspraak, 1786-1793.

[10] S. Van Lani (1999), Abdij van ’t Park. Pachthoeven en landbouwdomein, Heverlee: Vrienden van de abdij van ’t Park.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s